Najczęstsze błędy w skanach wewnątrzustnych i skanach modeli – dlaczego utrudniają wykonanie projektu CAD/CAM
10 min czytania
Znaczenie jakości danych w stomatologii cyfrowej
Współczesna technologia CAD/CAM zrewolucjonizowała sposób pracy laboratoriów dentystycznych. O ile jeszcze kilka lat temu dokładność uzupełnienia protetycznego w dużej mierze zależała od jakości wycisku i modelu gipsowego, o tyle dziś podstawą procesu jest dokładny, kompletny skan 3D. To właśnie od niego zaczyna się cały cyfrowy łańcuch produkcyjny – od projektowania po frezowanie lub drukowanie.
W naszej firmie codziennie analizujemy setki skanów napływających do laboratoriów. Choć systemy skanowania są coraz bardziej zaawansowane, wciąż obserwujemy powtarzające się błędy, które znacząco utrudniają lub wręcz uniemożliwiają prawidłowe wykonanie projektu. Często nie wynikają one z wad sprzętu, lecz z nieprawidłowej techniki pracy osoby skanującej lub niewłaściwego przygotowania pola skanowania.
Celem tego artykułu jest omówienie najczęstszych błędów w skanach wewnątrzustnych i modelowych oraz wyjaśnienie, dlaczego nawet drobne niedokładności na etapie skanowania mogą przełożyć się na poważne problemy w fazie projektowej i produkcyjnej.
Najczęstsze błędy w skanach wewnątrzustnych
Niepełne odwzorowanie granic preparacji
Jednym z najczęstszych i najbardziej krytycznych błędów jest niepełne zeskanowanie granicy preparacji. Brak wyraźnego odwzorowania tej strefy uniemożliwia technikowi prawidłowe wyznaczenie linii preparacji, co w praktyce przekłada się na:
zbyt krótkie lub zbyt długie marginesy w projekcie
niedokładne przyleganie korony
ryzyko powstania szczeliny cementowej lub nadmiaru materiału
konieczność korekt i poprawek po stronie lekarza
Przyczyną takiego błędu bywa zbyt szybkie prowadzenie skanera, niedostateczne odchylenie tkanek miękkich (dziąsła zakrywają linię preparacji) lub niewłaściwe oświetlenie pola pracy. W wielu przypadkach operator nie weryfikuje pełności danych w oprogramowaniu skanera – co można by wychwycić natychmiast.
Rekomendacja Primomill: zawsze wykonywać kontrolny podgląd skanu i ocenić widoczność całej linii preparacji. Jeśli granica jest nieciągła, należy wykonać dodatkowe skany w tym obszarze.
Fot. 1 - Przedstawia brak widoczności granicy preparacji, wynikającej z niezastosowania nici retrakcyjnej i odsłonięcia tkanek miękkich
Błędy w rejestracji zwarcia
Rejestracja zwarcia to newralgiczny etap, który ma bezpośredni wpływ na prawidłowość kontaktów okluzyjnych w projekcie. Najczęstsze błędy to:
niedokładne dopasowanie łuków (brak punktów referencyjnych)
błędne pozycjonowanie łuków w przestrzeni
niewystarczająca ilość danych w rejonie guzków i powierzchni żujących
Skutkiem jest zaburzone zwarcie w projekcie CAD, które może prowadzić do konieczności korekty okluzji po wykonaniu uzupełnienia, a w skrajnych przypadkach – do całkowitej niezgodności pracy z warunkami klinicznymi.
Rekomendacja Primomill: dbać o to, by podczas rejestracji zwarcia skaner rejestrował możliwie duży obszar zębów kontaktujących się w naturalnej pozycji. Zalecane jest też wykonanie dodatkowego skanu okluzyjnego w pozycji centrycznej i połączenie go w oprogramowaniu.
Fot. 2 - przedstawia nieprawidłowe zwarcie skanów wewnątrzustnych wynikające ze złego pozycjonowania modeli po zeskanowaniu pacjenta
Artefakty powierzchni i szumy danych
Artefakty to zakłócenia w powierzchni siatki 3D – mogą mieć postać „bąbli”, „dziur”, zniekształceń lub fragmentów nałożonych geometrii. Często powstają w wyniku:
zanieczyszczeń na optyce skanera
odbić światła od wilgotnych powierzchni
nadmiernego połysku zębów
zbyt szybkiego ruchu skanera
Takie błędy powodują trudności przy obliczaniu powierzchni kontaktu lub automatycznym dopasowaniu modelu antagonistycznego. W skrajnych przypadkach plik STL może generować błędy podczas importu do programu CAD.
Rekomendacja Primomill: stosować suche pole pracy (izolacja śliny i błyszczenia), regularnie czyścić optykę skanera oraz przeprowadzać weryfikację modelu 3D.
Fot. 3 - przedstawia zniekształcone tkanki miękkie, błędnie zamknięte siatki oraz wynikające z tego artefakty utrudniające utworzenie modeli drukowanych
Zniekształcenia wynikające z błędnego prowadzenia skanera
Nieprawidłowy tor prowadzenia skanera to problem często bagatelizowany, a mający duży wpływ na dokładność przestrzenną. Jeśli skaner porusza się zbyt szybko lub zbyt daleko od powierzchni, program może „zgubić” orientację, co skutkuje błędnym złożeniem chmury punktów i deformacją modelu.
Objawia się to:
nienaturalnym skręceniem łuku zębowego
różnicami w wysokości guzków
trudnościami w dopasowaniu szczęki i żuchwy
Rekomendacja Primomill: przestrzegać zaleceń producenta skanera dotyczących trajektorii ruchu oraz prędkości. Warto stosować ruchy płynne, o stałej prędkości, z równomiernym oświetleniem.
Fot. 4 - przedstawia artefakty śluzówki
Braki w odwzorowaniu tkanek miękkich
Choć głównym celem skanu jest odwzorowanie struktur twardych, dokładne zeskanowanie dziąsła i tkanek miękkich w otoczeniu preparacji ma ogromne znaczenie przy projektach mostów, koron pełnoceramicznych i uzupełnień adhezyjnych. Brak tych danych utrudnia technikowi ocenę profilu wyłaniania i estetyki korony.
Rekomendacja Primomill: wykonywać dodatkowe skany tkanek miękkich po usunięciu nici retrakcyjnej, zwłaszcza w przypadkach estetycznych i w odcinku przednim.
Fot. 5 - Niewystarczające zeskanowanie tkanek miękkich do wykonania protezy szkieletowej
Błędy w skanach modeli fizycznych
W wielu laboratoriach wciąż stosuje się skanowanie modeli gipsowych lub drukowanych 3D. Choć skanery laboratoryjne zapewniają bardzo wysoką dokładność, również tutaj pojawiają się powtarzalne problemy.
Niedokładne odwzorowanie powierzchni modelu
Najczęstszą przyczyną jest zabrudzony lub zmatowiony model, który powoduje trudności w odbiorze światła przez skaner. Modele gipsowe o nieregularnej powierzchni mogą generować szumy lub „dziury” w danych.
Skutkiem tego jest niedokładne przyleganie przyszłej konstrukcji, niezgodność wymiarowa między modelem a rzeczywistą jamą ustną.
Rekomendacja Primomill: przed skanowaniem oczyścić model sprężonym powietrzem i, jeśli to konieczne, zastosować cienką warstwę sprayu matującego. W przypadku modeli drukowanych – unikać nadtopień i uszkodzeń warstwy powierzchniowej.
Fot. 6 - przedstawia zniekształcenia zamków oraz frezunków uniemożliwiające wykonanie protezy szkieletowej
Fot. 7 - przedstawia zbyt małe zmatowienie powierzchni skanowanego obiektu. W wyniku odbijania się światła skanera od powierzchni błyszczących, obiekt nie został poprawnie doskanowany, aby można było wykonać na nim projekt
Nieprawidłowe przeskalowanie modeli drukowanych 3D
Modele drukowane z plików STL mogą różnić się wymiarowo w zależności od kalibracji drukarki, typu żywicy i ustawień ekspozycji. Nawet różnica 50–100 mikrometrów może skutkować niedopasowaniem skanu z jamy ustnej do modelu, co później utrudnia pozycjonowanie w CAD.
Rekomendacja Primomill: stosować certyfikowane materiały i regularną kalibrację urządzeń drukujących. Po wydruku zawsze weryfikować model za pomocą pomiarów kontrolnych lub testowego dopasowania skanu.
Problemy z orientacją i osiowaniem modeli
Jeśli model w programie skanującym zostanie błędnie wypozycjonowany, linie referencyjne (np. płaszczyzna okluzyjna) mogą zostać odczytane niepoprawnie. To z kolei powoduje błędy przy projektowaniu, zwłaszcza w przypadku mostów i prac wielopunktowych.
Rekomendacja Primomill: każdorazowo ustalać płaszczyznę odniesienia przed rozpoczęciem skanowania, a przy skanach wielosegmentowych – korzystać z pinów pozycjonujących lub znaczników referencyjnych.
Fot. 8 - przedstawia nieprawidłowo spozycjonowane modele, przenikające się siatki
Fot. 9 - przedstawia wątpliwe zwarcie wynikające z braku kontaktu zębów antagonistycznych z modelem roboczym
Niekompatybilne formaty i błędy eksportu
Częstym źródłem problemów są również błędnie zapisane lub niekompatybilne pliki STL/PLY/OBJ. Niekiedy skany zawierają błędy topologii (nieszczelna siatka, nakładające się trójkąty), które uniemożliwiają prawidłowe zaimportowanie do programu Exocad lub innego systemu projektowego.
Rekomendacja Primomill: przed wysyłką plików zawsze wykonać weryfikację siatki w oprogramowaniu skanera (tzw. „mesh repair”) oraz unikać kompresji plików w formatach archiwalnych (.zip, .rar), jeśli system nie obsługuje ich natywnie.
Fot. 10 - przedstawia informację dotyczącą uszkodzonego pliku, niemożliwego do otworzenia w programie przeznaczonym do projektowania
Dlaczego błędy w skanach utrudniają lub uniemożliwiają wykonanie projektu
Problemy z wyznaczeniem linii preparacji
Jeśli granica preparacji jest niepełna lub nieostra, technik zmuszony jest do ręcznego zgadywania jej przebiegu, co zwiększa ryzyko błędu ludzkiego. W systemach CAD, takich jak np. Exocad, linia ta jest podstawą do generowania offsetu i dopasowania korony. Brak danych prowadzi do błędnego przylegania i problemów z retencją.
Trudności w ustawieniu zwarcia i okluzji
Nieprawidłowa rejestracja zwarcia skutkuje błędnym pozycjonowaniem antagonistów, a tym samym – przekłamanym obrazem kontaktów okluzyjnych. W efekcie projekt nie odzwierciedla rzeczywistych warunków w ustach pacjenta, co prowadzi do nadmiernych kontaktów lub braku kontaktu po stronie klinicznej.
Błędy w dopasowaniu elementów wieloczłonowych
W przypadku mostów i prac implantologicznych nawet niewielkie odchylenia w pozycjonowaniu skanów (np. 30–40 µm) mogą skutkować brakiem pasywności konstrukcji. W systemach frezujących o wysokiej precyzji, które stosujemy w naszym Centrum Frezowania Primomill błędne dane wejściowe uniemożliwiają poprawne wyrównanie komponentów i generują błędy przy symulacji CAM.
Zwiększone ryzyko błędów w produkcji
Zdeformowany lub niekompletny skan może skutkować:
niedopasowaniem frezowanego elementu
błędną grubością ścian korony
nieprawidłową geometrią prac na implantach np. łącznika indywidualnego
a nawet kolizją narzędzia z materiałem podczas frezowania
Każdy z tych problemów powoduje stratę czasu, materiału i konieczność ponownego projektowania pracy.
Dobre praktyki i rekomendacje Primomill
Aby zminimalizować ryzyko błędów w skanach, zalecamy wdrożenie kilku prostych, ale bardzo skutecznych zasad kontroli jakości danych:
Kontrola wizualna skanu – po każdym skanowaniu przeanalizuj kompletność danych, widoczność granic preparacji i poprawność zwarcia.
Ujednolicone ustawienia eksportu – zapisuj pliki zawsze w formacie STL lub PLY (jeśli wymagany kolor) z pełną rozdzielczością siatki.
Unikanie niepotrzebnej kompresji – kompresja stratna może usunąć drobne detale potrzebne przy projektowaniu.
Komunikacja z lekarzem – jeśli skan jest niekompletny, lepiej poprosić o jego powtórzenie, niż ryzykować wykonanie niedokładnej pracy
Regularna kalibracja urządzeń – zarówno skanery wewnątrzustne, jak i laboratoryjne wymagają okresowej kalibracji, co bezpośrednio wpływa na stabilność pomiarową.
Szkolenia osoby skanującej– znajomość zasad prowadzenia skanera i interpretacji danych to kluczowy czynnik jakości cyfrowego procesu.
Cyfrowe technologie otworzyły przed protetyką ogromne możliwości, ale jednocześnie wprowadziły nowy rodzaj odpowiedzialności – jakość danych wejściowych. Nawet najlepszy system CAD/CAM nie zrekompensuje błędów popełnionych na etapie skanowania.
W Primomill wierzymy, że precyzyjny i świadomy lekarz/technik dentystyczny to najważniejszy element każdego cyfrowego laboratorium. Poprawne skanowanie to nie tylko kwestia techniki – to element komunikacji pomiędzy lekarzem a technikiem, który decyduje o powodzeniu całego leczenia.
Każdy mikron ma znaczenie. A zaczyna się on właśnie od jakości skanu.
Komunikacja między gabinetem a laboratorium – niewidoczny, ale kluczowy element jakości
Wielu błędów w projektach CAD/CAM nie wynika z techniki skanowania, lecz z braku informacji przekazywanych wraz ze zleceniem.
Technik, otrzymując sam plik STL bez opisu, często musi zgadywać:
jaki był rodzaj preparacji
jaki ma być rodzaj korony (pełnoceramiczna, metal-ceramiczna, tymczasowa)
jaki jest planowany materiał, kolor, wysokość cementu
w jakiej pozycji ustawić linię preparacji przy niepełnych danych
Każdy z tych elementów wpływa na sposób projektowania.
Brak pełnego opisu zwiększa ryzyko nieporozumień, błędów i konieczności korekt.
Rekomendacja Primomill
Wraz z plikami skanów przesyłać kartę zlecenia cyfrowego zawierającą:
rodzaj uzupełnienia i materiał
żądany rodzaj kontaktów okluzyjnych i punktów stycznych
uwagi dotyczące estetyki (np. przebarwienia, kolor dziąsła, charakterystyka zębów sąsiednich)
informacje o położeniu implantu lub osi preparacji
Weryfikacja jakości skanu – praktyczne procedury kontroli
Jednym z najprostszych, a zarazem najbardziej zaniedbywanych elementów pracy cyfrowej jest weryfikacja jakości skanu przed wysyłką.
W wielu laboratoriach skany są przesyłane „automatycznie”, bez jakiejkolwiek kontroli wizualnej.
Warto zatem wdrożyć w swoim laboratorium prostą, czterostopniową procedurę kontroli jakości danych:
Krok 1 - Kontrola kompletności skanu
Sprawdź, czy wszystkie obszary preparacji i tkanek są w pełni zeskanowane. Zwróć uwagę na granice, styki, powierzchnie okluzyjne i przęsła mostów.
Krok 2 - Ocena ciągłości siatki
W trybie „mesh” sprawdź, czy nie ma dziur, nakładających się trójkątów lub punktów błędnych. Brak ciągłości siatki może powodować problemy przy generowaniu modelu 3D.
Krok 3 - Sprawdzenie orientacji modelu
Upewnij się, że oś modelu jest poprawnie ustawiona względem płaszczyzny okluzyjnej.
Błędna orientacja powoduje przekłamania w wysokości i kątach w projekcie CAD.
Krok 4 - Walidacja zwarcia
Zaimportuj oba łuki i sprawdź, czy dopasowanie w pozycji centrycznej jest poprawne. W razie potrzeby wykonaj rekonstrukcję punktów kontaktowych.
Rola technika dentystycznego w procesie kontroli danych
Technik dentystyczny, który pracuje z danymi cyfrowymi, staje się dziś nie tylko wykonawcą, ale koordynatorem jakości informacji klinicznej.
Jego zadaniem nie jest już jedynie projektowanie uzupełnień, lecz również analiza i ocena jakości skanu otrzymanego z gabinetu.
Świadomy technik powinien umieć:
rozpoznać typowe błędy w skanie
zakomunikować lekarzowi konieczność powtórzenia części skanu
zinterpretować dane z oprogramowania diagnostycznego (np. mapa grubości, mapa koloru, raport o błędach siatki)
ocenić poprawność osi i zwarcia przed rozpoczęciem projektowania
W praktyce obserwujemy, że laboratoria, które wdrożyły stałą kontrolę jakości skanów, mają o 30–40% mniej poprawek i reklamacji, a czas projektowania skraca się średnio o 15–20 minut na każdą pracę.
Przykłady typowych błędów z praktyki Primomill
Korona z niedokładnym marginesem
W jednym z przypadków skan nie obejmował pełnej linii preparacji z mezjalnej strony. Technik musiał „domyślić się” przebiegu granicy, co skutkowało odsłonięciem marginesu po zacementowaniu.
Wniosek: zawsze sprawdzać widoczność granic w widoku bocznym – nawet jeden brakujący milimetr może skutkować widocznym błędem klinicznym.
Implant z błędnym skanbody
Skanbody zostało źle dokręcone (o ¼ obrotu), przez co korona nie pasowała do bazy tytanowej.
Wniosek: zawsze weryfikować osiowość skanbody oraz poprawność wybranej biblioteki.
Niepoprawne zarejestrowanie zwarcia podczas skanowania modeli
Zła pozycja modeli podczas rejestracji zwarcia na etapie skanowania, wpływa na efekt końcowy pracy. W przypadku błędnie zeskanowanego zwarcia ryzyko powtórzenia projektu, a czasem nawet całej, gotwej pracy jest ogromne.
Wniosek: zawsze przed jak i po skanowaniu należy upewnić się co do poprawności zwarcia. Przyspieszy to nie tylko pracę wynikającą z braku konieczności powtarzania skanów, ale też usunie ryzyko ze stratą materiału oraz koniecznością wykonania całej pracy od nowa.
Podsumowanie – jakość skanu to jakość całej pracy
Błędy w skanach wewnątrzustnych i modelowych są nieuniknione, ale ich wpływ można znacząco ograniczyć dzięki świadomej pracy i kontroli jakości.
W świecie stomatologii cyfrowej każdy plik STL to cyfrowy odcisk rzeczywistości – jeśli jest niekompletny, całe uzupełnienie zostanie zbudowane na błędnych podstawach.
W Primomill podkreślamy, że najlepszy projekt CAD zaczyna się od najlepszego skanu.
Zrozumienie źródeł błędów, umiejętność ich identyfikacji i konsekwentne przestrzeganie procedur pozwalają osiągnąć najwyższą precyzję oraz estetykę prac.
Technologia nie zastąpi doświadczenia, ale doświadczenie wsparte technologią staje się fundamentem nowoczesnej, precyzyjnej protetyki.
